Oorsprong

Met Cocondo willen we de hedendaagse betekenis van bunkers benadrukken. Dit doen we door van de bunkers een plek te maken waar we nu onze vrijheid kunnen vieren.

Tijdens de wederopbouw werden bunkers al getransformeerd tot woon- en werkplekken. Geïnspireerd door deze verhalen van veerkracht en innovatie onderzoekt Cocondo hoe we in deze tijd opnieuw deze bouwwerken kunnen herbestemmen. Zo ontstaat een duurzaam, gecamoufleerd alternatief voor kustbouw. Gericht op de toekomst, met de geschiedenis in het achterhoofd.

Verborgen verhalen van wederopbouw.

Weinig mensen weten dat na de bevrijding honderden bunkers zijn hergebruikt als vervangende woonruimte. Mevrouw van Dop, breiend te zien op de foto, woonde zelfs 10 jaar in haar bunker, kreeg er twee kinderen en wilde eigenlijk nooit meer weg. 

Bij bunkers wordt al snel gedacht aan beton, kleine ruimtes en duisternis. In de Nederlandse duinen zijn echter de meeste bunkers gebouwd van baksteen. Ze hebben hoge plafonds en ramen voor daglicht, en deden tijdens de oorlog dienst als badhuis, kantine of theater. 

Badplaatsen als Hoek van Holland en Zandvoort werden door de bezetter geëvacueerd en grotendeels met de grond gelijk gemaakt. Toen de inmiddels vrije inwoners terugkeerden troffen zij kale vlaktes aan, met daarachter tientallen bunkers in de duinen. Die nood brak wet, en er begon een bijzonder nieuw hoofdstuk voor zowel de inwoners als het gebied. De bunkers werden dieper uitgegraven, wit geschilderd, versierd en hernoemd: Ad Interim, Luctor et Emergo, Elly, Kurie of ‘t Haasje. Voortaan deden ze dienst als woonhuis of vakantiewoning.  

Veel van deze bunkers dragen dus niet alleen verhalen van bezetting, maar ook van bevrijding en wederopbouw. Wij zijn geïnspireerd geraakt door de verhalen en getoonde veerkracht van mensen als mevrouw van Dop. Met Cocondo geven we deze verhalen door.

Duitse soldaten voor hun bunker op het voormalige Eiland de Beer in 1943


De Atlantikwall: de laatste muur? 

De meeste bunkers zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog gebouwd als onderdeel van de Duitse Atlantikwall: een 5000 kilometer lange verdedigingslinie langs de West-Europese kust waarmee een geallieerde invasie moest worden afgeslagen. De constructie van deze linie was een van de grootste bouw- en later ook sloopoperaties uit de 20e eeuw.

De resterende bunkers zijn omstreden erfgoed. Lang was dan ook de (in praktijk gebrachte) gedachte ‘zand erover’.
Inmiddels kijken we met een andere blik naar de indrukwekkende architectuur van bunkers. De ooit onverwoestbaar geachte bouwwerken, ogen na decennia weer en wind nu kwetsbaar. Het verval dat intrad legt een vergankelijke schoonheid bloot. Het tijdperk van grensbescherming met verdedigingswerken lijkt ten einde.

De binnenkant van de pilotbunker


Behoud van erfgoed en natuur
 

De cultuurhistorische waarde van de Atlantikwall als erfgoed wordt steeds meer erkend. Hiervan getuigt ook het actieplan van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor het beheren, onderzoeken en aan een breed publiek tonen van erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog, waaronder de Atlantikwall.

Ondanks de veranderde blik op bunkers vallen velen ten prooi aan vandalisme. Daar lijdt vervolgens niet alleen de bunker onder, maar ook de omliggende natuur. Door het ongereguleerd betreden van deze beschermde Natura 2000-gebieden staat de lokale natuurwaarde onder druk. Met Cocondo geven we op een duurzame en ecologische wijze de bunkers een nieuwe functie. Daarbij ontstaat als vanzelf sociale controle op de omgang met het gebied.

Met Cocondo verblijf je op een bewuste manier letterlijk onder de natuur. Dit zorgt niet alleen voor bescherming van het erfgoed en de natuur maar verhoogt ook het bewustzijn over het behoud van beide. De opbrengst van de verhuur van de bunkers gaat bovendien volledig naar erfgoed- en natuurbehoud. Zo creëren we de gewenste balans tussen beleving, bescherming en financiering van natuurgebieden.

Landall bij Hoek van Holland


Een landschap onder druk

De behoefte aan meerdaagse recreatie aan de kust groeit en staat op gespannen voet met de instandhouding van de natuur. Zo onzichtbaar als de bunkers zijn, zo opvallend zijn de strandhuisjes langs de Nederlandse kust. Tegen deze ontwikkeling ontstaat steeds meer protest en het geliefde ongerepte duinlandschap staat onder druk. Cocondo biedt een gecamoufleerd alternatief, door bestaande gebouwen geschikt te maken voor duurzame kustrecreatie.

Maatwerk op kleine schaal

Bunkers herbestemmen blijft wel maatwerk. Niet iedere bunker is geschikt en niet ieder gebied is er bij gebaat. Daarom is het belangrijk dat Cocondo langs de hele kust aan de slag kan, maar tegelijk kleinschalig blijft. Zodoende ontstaat er in de Nederlandse duinen langzaam maar zeker een netwerk van (onzichtbare) ecologische erfgoedlogies.

Door middel van een pilot onderzoeken we eerst hoe erfgoed en natuur elkaar kunnen versterken. Daarna zal verder gekeken worden naar andere bunkers en hun omgeving.

 

Stichting Stelling 33 en partners 

Cocondo is een non-profit project van Stichting Stelling 33, statutair gevestigd te Hoek van Holland. Wij zetten ons sinds 2013 in voor de ontwikkeling van Atlantikwall erfgoed in Hoek van Holland. Daarbij werken we veel samen met kunstenaars, architecten, ecologen en onderzoekers. Met als doel een van de meest tastbare herinneringen uit de Tweede Wereldoorlog in een hedendaags perspectief te plaatsen.

Voor Cocondo hebben de organisaties Boei, Bureau Ruimte & Vrije Tijd, Noorderwind, Studio Content, Batweter en NRgie in 2017 een haalbaarheidsstudie uitgevoerd. Hierbij zijn de bouwkundige, ecologische, economische en circulaire uitdagingen onderzocht. Met de pilot van Cocondo worden de bevindingen op de proef gesteld en het concept geoptimaliseerd.
Stichting het Zuid-Hollands Landschap is onze belangrijkste partner. Zij hebben hun erfgoed en natuurgebied beschikbaar gesteld.

Financieel wordt Cocondo ondersteund door: De Provincie Zuid-Holland (Erfgoedlijn Atlantikwall), de Gemeente Rotterdam (Citylab), het Job Dura Fonds, het Elise Mathilde Fonds en de van der Mandele Stichting.

Een bunker transformeren in een natuurgebied is een uitdaging. Daarom zijn we de volgende partijen ook dankbaar voor hun medewerking: De Provincie Zuid-Holland, Gemeente Rotterdam, Rijkswaterstaat, Het Hoogheemraadschap van Delfland, het Rijksvastgoedbedrijf en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.